Software en diensten van Google en Microsoft hebben een dominante positie in het funderend onderwijs, waardoor publieke waarden zoals privacy en autonomie in het gedrang komen en er vendor- en data lock-ins ontstaan, zo stelt demissionair staatssecretaris Becking van Onderwijs in een brief aan de Tweede Kamer. Volgens de bewindsman bestaan voor de totaaloplossingen die Amerikaanse techbedrijven bieden op dit moment geen één-op-één alternatieven.

Becking liet onderzoek doen naar de dienstverlening door Amerikaanse techbedrijven in het funderend onderwijs. Daarbij lag de focus op de diensten van Microsoft en Google, onder andere gebaseerd op markaandelen in het funderend onderwijs en de mate van integratie van dienstverlening. Zo wordt Google Workspace door het merendeel van de schoolbesturen gebruikt voor het primaire onderwijsproces. Voor het secundaire proces gebruikt vrijwel elk schoolbestuur Microsoft 365.

"De producten van grote techbedrijven zoals Microsoft en Google worden in het onderwijs veel gebruikt. Ze zijn gebruiksvriendelijk en gunstig geprijsd. Naarmate deze producten steeds verder met het primaire proces van het onderwijs verweven raken, komen ook de afhankelijkheden en risico’s nadrukkelijker naar voren", laat de staatssecretaris over het onderzoek weten.

Schoolbesturen bevestigden in gesprekken met de onderzoekers hun afhankelijkheid van Google en Microsoft. "Hierbij benoemen zij dat, vanwege de focus op kwaliteit en prijs bij inkoop en beperkte kennis, kunde en capaciteit, het onwaarschijnlijk is dat zij zelfstandig overstappen op het gebruik van alternatieve diensten", zo laten de onderzoekers weten.

Afhankelijkheden en alternatieven

Becking merkt op dat er vooral afhankelijkheden zijn in het geval van gegevensopslag in de cloud en bij platforms die het mogelijk maken om samen te werken en bestanden uit te wisselen. "Voor de totaaloplossingen die grote techbedrijven bieden, bestaan op dit moment geen één-op-één alternatieven", aldus de staatssecretaris. Hij stelt dat de afhankelijkheden complex zijn en de oplossing hiervan de mogelijkheden van het funderend onderwijs alleen overstijgt. "Het vraagt samenwerking tussen onderwijssectoren, op nationaal niveau en in EU-verband en handelingsperspectieven op langere termijn vragen nieuw beleid en bijbehorende financiering."

De bewindsman voegt toe dat hij het tegelijkertijd belangrijk vindt om nu al te doen wat mogelijk is. "De eerste belangrijke stappen op korte termijn liggen op het terrein van het stimuleren van bewustwording over afhankelijkheden van grote techbedrijven en het stimuleren van alternatieven." Zo is er vorig jaar een pilot gestart met het Open Source Program Office (OSPO), dat schoolbesturen moet ondersteunen om "bewuste keuzes" te maken tussen alternatieven, inzicht te krijgen in maatregelen die nodig zijn om continuïteit en privacy te borgen en welke gevolgen het heeft als producten van grote techbedrijven niet meer beschikbaar zijn.

"In een context van toenemende geopolitieke onzekerheid vind ik het van groot belang om hierop door te pakken", gaat Becking verder. De staatssecretaris heeft besloten om de subsidie voor het OSPO te verlengen zodat het werk kan maken van de aanbevelingen die de onderzoekers deden. "Schoolbesturen die aan de slag willen met alternatieven voor grote techbedrijven, kunnen bij het OSPO terecht voor ondersteuning", aldus de staatssecretaris.