Juristen en experts zijn kritisch over het opvragen van pasfoto's door het UWV bij gemeenten voor de bestrijding van fraude. De uitkeringsinstantie ontkent dat het iets verkeerd doet. In de Tweede Kamer zijn vragen gesteld. Het UWV blijkt bij onderzoek naar mogelijke gevallen van fraude pasfoto's bij gemeenten op te vragen die mensen voor de aanvraag van hun paspoort of identiteitskaart hebben verstrekt. Gemeenten verstrekken de pasfoto's aan het UWV, dat de afbeeldingen gebruikt om de personen in kwestie te observeren.

Volgens EenVandaag mag het UWV alleen pasfoto's opvragen als er vermoedens zijn van grootschalige, bewuste fraude. Daarnaast is dit over het algemeen een politietaak of van een buitengewoon opsporingsambtenaar en moet een officier van justitie toestemming geven. Het UWV zou geen pasfoto's mogen opvragen van personen naar wie alleen een vooronderzoek wordt gedaan. Toch blijkt dit in de praktijk wel te gebeuren.

"Strikt genomen is het verkrijgen van een pasfoto niet rechtmatig", laat een teamleader van de afdeling Handhaving van het UWV in een bericht aan ruim honderd medewerkers weten. Het bericht en andere documenten kwamen in handen van het AD en EenVandaag. "De paspoortwetgeving is hier leidend. De wet is zeer besloten geformuleerd, juist om burgers te beschermen. En de wet geeft hier geen enkele mogelijkheid om pasfoto’s aan het UWV te verstrekken", zegt Ben van Hoek, voormalig functionaris gegevensbescherming bij de politie, tegenover het AD.

Mensenrechtenadvocaat Jelle Klaas laat aan de krant weten dat bij hem alle alarmbellen beginnen te rinkelen als het UWV pasfoto's wil zien. Hij voegt toe dat een pasfoto heel veel over iemand zegt. "Het geeft je huidskleur, je leeftijd. Dat kan voor veel vooroordelen en problemen zorgen. Je hebt die pasfoto ook niet met dat doel aan de overheid verstrekt."

Een beperkt aantal opsporingsambtenaren van het UWV mag bij strafrechtelijk onderzoek wel pasfoto's bij gemeenten opvragen. "Dat kan alleen in opdracht van de officier van justitie, als er al een strafrechtelijk onderzoek loopt. Nu gebeurt het al voordat er een verdenking is", aldus Van Hoek. Het UWV stelt in een reactie dat het altijd binnen de grenzen van de wet handelt.

Volgens het UWV staat de Wet SUWI, die het mogelijk maakt om pasfoto's op te vragen, hiërarchisch boven de Paspoortuitvoeringsregeling 2001. "Dat is honderd procent fout", aldus Van Hoek. Volgens de voormalig functionaris gegevensbescherming worden gemeenten op sluwe manier misleid om op onjuiste gronden gegevens te verstrekken. Vakbond FNV heeft bij de Autoriteit Persoonsgegevens melding gedaan van de werkwijze van het UWV. "Sommigen krijgen er buikpijn van", aldus Etienne Haneveld van FNV tegenover het AD.

Het UWV zegt dat het opvragen van pasfoto's minder inbreuk maakt op de privacy dan iemand bijvoorbeeld opzoeken op het internet. "Het opvragen van authentieke informatie bij een ketenpartner als de gemeente zien we als minder inbreuk makend middel dan gebruik te maken van internetonderzoek, dat ‘internet research in the cloud’ (IRC) wordt genoemd. Daarnaast is het opvragen van een kopie van het identiteitsbewijs waarop een foto van de cliënt staat afgebeeld een zorgvuldigere manier om de identiteit vast te stellen."

Kamervragen

Naar aanleiding van de berichtgeving heeft Groep Markuszower Kamervragen gesteld aan demissionair minister Paul van Sociale Zaken. "Hoe beoordeelt u het feit dat het UWV intern erkent dat deze werkwijze “strikt genomen niet rechtmatig” is, maar medewerkers desondanks expliciet opdraagt hiermee door te gaan?", wil de partij weten. De bewindsvrouw moet ook duidelijk maken of ze het acceptabel vindt dat het UWV pasfoto’s gebruikt voor het observeren en volgen van uitkeringsgerechtigden, inclusief het vastleggen van kleding, uiterlijk en loopgedrag.

"Hoe verklaart u dat gemeenten als Amsterdam en Rotterdam jaarlijks meerdere pasfoto’s verstrekken aan het UWV, terwijl andere gemeenten verzoeken weigeren vanwege het ontbreken van een wettelijke grondslag?", vraagt de partij verder. Die wil ook weten welke maatregelen de minister neemt om deze werkwijze van het UWV per direct te stoppen en om te voorkomen dat het UWV in de toekomst opnieuw wettelijke grenzen overschrijdt bij fraudebestrijding. Paul heeft drie weken om met een reactie te komen.