Het kabinet wil inlichtingendiensten AIVD en MIVD meer bevoegdheden geven, zo blijkt uit een wetsvoorstel dat vandaag door de ministerraad is goedgekeurd en waar het publiek via Internetconsultatie.nl de komende weken op kan reageren. Volgens het kabinet is de wet wegens een 'groeiende hoeveelheid en verscheidenheid aan dreigingen' noodzakelijk. Beveiligingsexpert en oud-toezichthouder op de diensten Bert Hubert is kritisch.

De huidige bevoegdheden van de inlichtingendiensten staan beschreven in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) en de De Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma. Deze Tijdelijke wet vervalt in 2028. Volgens de regering is de huidige wetgeving als gevolg van 'sterk oplopende geopolitieke spanningen, technologische ontwikkelingen en een groeiende hoeveelheid en verscheidenheid aan dreigingen' niet meer toereikend. "Het is daarom belangrijk dat de wet de diensten blijft voorzien van de noodzakelijke slagkracht om de nationale veiligheid te kunnen blijven beschermen, met inachtneming van grondwettelijke en internationaalrechtelijke vereisten."

De 'Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten', zoals de nieuwe wet heet, moet de diensten veel meer bevoegdheden geven. Zo wordt het makkelijker voor de diensten om af te tappen. Voorheen moest elk tapverzoek of hack vooraf worden getoetst. Deze verplichting verdwijnt. In het geval van organisaties die als tegenstander zijn aangemerkt mogen die voor een periode van één jaar worden gevolgd en afgeluisterd, zonder dat de diensten hiervoor over aparte toestemming moeten beschikken.

Daarnaast is voor het vooronderzoek van een hackoperatie en het binnendringen in systemen geen toestemming meer van een toezichthouder vereist. Alleen voor de laatste fase, het kopiëren van gegevens, is toestemming nodig. "Deze fasering kan worden vergeleken met de doorzoeking van een loods. In de eerste fase wordt bekeken hoe een loods kan worden betreden en kan toegang worden verkregen tot de loods. Vervolgens wordt in de loods gezocht naar de relevante informatie. Tot slot wordt in de derde fase de relevante informatie meegenomen", staat in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel.

Verder kunnen de diensten individuen en organisaties dwingen om gegevens af te staan. Wanneer niet wordt meegewerkt kunnen er gevangenisstraffen worden opgelegd. Verder wordt de bestaande plicht voor communicatieaanbieders om op vordering van de diensten bepaalde gegevens te verstrekken uitgebreid naar online platforms en financiële instellingen.

De inlichtingendiensten krijgen daarnaast de bevoegdheid om gegevens met private partners te delen en hiermee samen te werken. "Banken, universiteiten en online platforms beschikken vaak over relevante informatie om dreigingen sneller in beeld te krijgen", laat het kabinet weten. Ook de uitwisseling van informatie tussen de diensten en de krijgsmacht wordt verder uitgebreid.

Staatsnoodrecht
Het wetsvoorstel zorgt er ook voor dat de diensten in het geval van 'buitengewone omstandigheden' kunnen terugvallen op 'staatsnoodrecht' en bepaalde verplichtingen dan niet meer gelden. Ook hoeven de diensten dan niet mee te werken aan onderzoeken van de toezichthouder. Het kabinet zegt dat het niet kan vastleggen wat 'buitengewone omstandigheden' zijn. "De toegevoegde waarde van dit open karakter is dat de bevoegdheden benut kunnen worden in allerlei buitengewone omstandigheden waarin acuut optreden noodzakelijk is vanwege een bedreiging van vitale belangen van de samenleving en normale bevoegdheden onvoldoende soelaas kunnen bieden, maar waarvan vooraf niet concreet is af te bakenen wat de aard van deze buitengewone omstandigheden precies zullen zijn."

Verder wil het kabinet dat de huidige twee toezichthouders, de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), worden samengevoegd tot een nieuw op te richten toezichthouder, het College van Toetsing en Toezicht Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTT). Deze toezichthouder zal ook veel minder vooraf toetsen. Het aantal leden dat vooraf toetst gaat van drie naar twee.

Beveiligingsexpert en oud-toezichthouder Bert Hubert is kritisch op het wetsvoorstel. "De wet staat vol met nieuwe bevoegdheden en schaalt de toetsing en toezicht enorm af", zegt hij tegenover de Volkskrant. "In het persbericht verkopen ze de verminderde controle als ‘nieuwe waarborgen door een nieuw college’. Dat is niet oprecht, terwijl de diensten juist vragen om ze te vertrouwen met hun nieuwe bevoegdheden. Dit soort gespin is echt een slechte start."

Afweging tussen burgerrechten en bevoegdheden
Hubert publiceerde gisteren al op zijn eigen blog een uitgebreide vooruitblik op het wetsvoorstel. "De grote vraag is nu wat de nieuwe wet gaat doen met de balans tussen toezicht en effectiviteit, de afweging tussen burgerrechten en bevoegdheden. En misschien nog wel het spannendst, wat het gaat betekenen voor onze democratische rechtsorde. Houden we nog een stelsel waarbij de diensten een partner zijn van onze vrijheid, of waar we ons ernstig zorgen moeten maken over de diensten ook in handen van toekomstige coalities?", stelt Hubert de vraag. Het publiek kan via Internetconsultatie.nl tot 11 oktober op het wetsvoorstel reageren.