image

FBI waarschuwt supermarkten: 'Haal koelsystemen nu van het internet'

vrijdag 6 november 2026, 09:43 door Redactie, 35 reacties

De FBI waarschuwt supermarkten en andere bedrijven die van koelsystemen gebruikmaken om de installaties meteen van het internet te halen, standaard wachtwoorden te wijzigen in sterke wachtwoorden en beveiligingsupdates tijdig te installeren (pdf). Aanleiding voor de waarschuwing van de FBI, het Amerikaanse cyberagentschap CISA, het Amerikaanse ministerie van Volksgezondheid, het Amerikaanse ministerie van Landbouw en het Amerikaanse ministerie van Transport zijn de recente aanvallen op koelsystemen van Europese supermarkten.

Bij de aanvallen werden koelsystemen getroffen die voor iedereen op internet toegankelijk waren, belangrijke beveiligingsupdates misten en van standaard wachtwoorden gebruikmaakten. Vervolgens werd de temperatuur van de koelinstallaties aangepast, waardoor supermarkten allerlei voedsel moesten weggooien. De Amerikaanse overheidsinstanties zeggen dat de aanvallen allerlei gevolgen kunnen hebben, bijvoorbeeld voor de levensduur van het systeem. Ook zou er brand kunnen ontstaan of kunnen mensen ziek worden als ze bedorven voedsel eten.

Volgens de waarschuwing van de diensten en ministeries moeten supermarkten meteen een aantal maatregelen nemen, waaronder ervoor zorgen dat de controlesystemen van de koelinstallaties niet direct vanaf het internet toegankelijk zijn. Tevens wordt gepleit om een apart virtual local area network (VLAN) voor OT (operational technology)-systemen te maken. Ook moeten supermarkten ervoor zorgen dat de systemen geen standaard wachtwoorden gebruiken en van sterke wachtwoorden zijn voorzien. Andere maatregelen die 'immediately' moeten worden doorgevoerd is het installeren van patches en monitoren van systemen op verdachte activiteit.

Reacties (35)
06-11-2026, 10:18 door Anoniem
Ik heb in 2017 letterlijk dit scenario uitgewerkt voor awareness doeleinden. Mijn scenario speelde zich af in de gezondheidszorg maar was verder identiek.

Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

Het advies van de CISA e.a. is correct, niks mis mee, echter het zal in de praktijk niet gaan werken. Om dit te realiseren moet je een OT/IOT security club optuigen, vergelijkbaar met een ICT security club.
Daar is geen budget voor, de expertise is nauwelijks beschikbaar op de markt en de organisaties hebben geen idee waar zo'n club opgehangen moet worden.

Totdat T security, de security van alle Technologie in een organisatie, een normaal onderdeel van Governance is geworden en dus op C-level vertegenwoordigd is, blijven we deze ellende houden.

En voor de mensen die suggereren dat de ICT security club er dan maar een taak bij moet krijgen: helaas.
OT/IOT verschilt op structurele wijze van ICT. Andere aanvalsoppervlakken, andere aanvalsmethoden, andere hardening, andere standaarden maar bovenal volkomen andere technologie: RTOS, FPGA, PLC, Modbus, ICS etc, etc.
06-11-2026, 10:39 door majortom
Niet alleen koelsystemen: er zal nog veel meer (uit convenience) aan het internet zijn gehangen zonder deugdelijke security maatregelen.
06-11-2026, 11:08 door Anoniem
Door majortom: Niet alleen koelsystemen: er zal nog veel meer (uit convenience) aan het internet zijn gehangen zonder deugdelijke security maatregelen.
Ja, daar noem je wat. Nu heb ik geen koelkasten/diepvriezers/wasmachines/drogers die aan het internet hangen, maar er is wel iets waar ik even naar moet kijken ivm mijn verwarming.
06-11-2026, 11:19 door Anoniem
Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."
06-11-2026, 11:33 door Briolet
Door Anoniem: Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

De leidinggevenden hebben het nooit zo met veiligheid. Ik ken een vergelijkbaar geval op een heel ander gebied.

Een kennis die monteur van bij een koekjesfabriek is overgeplaatst naar een Belgische afdeling. Volgens de leiding bestede hij veel te veel tijd aan het vetvrij houden van de filtersystemen. Nog geen jaar later is de gehele fabriek afgebrand omdat het vuur heel snel onbeheersbaar werd.
Het blijft natuurlijk speculeren of het goed vetvrij houden van de machines geholpen zou hebben. Nu was er echter veel meer brandstof beschikbaar voor het vuur.
06-11-2026, 11:37 door Anoniem
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.
06-11-2026, 11:42 door Anoniem
Ontdooide vriezers waren geen incident, onthult Bloomberg rapport: zo vallen Russen onze dagelijkse voorzieningen aan

De Russische ‘schaduwoorlog’ woedt inmiddels diep binnen de grenzen van westerse landen. Een lijvig verslag van persbureau Bloomberg onthult een angstaanjagende realiteit: de Russen hacken overal. De ontdooide vriezers van Europese supermarkten waren geen incident. Volgens Bloomberg richten ze hun vizier inmiddels niet meer alleen op overheiden, maar ook op alledaagse infrastructuur waar de samenleving op leunt. Van waterzuiveringsinstallaties tot fabrieken en voedselverwerkende bedrijven: ze vormen allemaal doelwitten van digitale sabotage.

https://www.parool.nl/wereld/ontdooide-vriezers-waren-geen-incident-onthult-rapport-zo-vallen-russen-onze-dagelijkse-voorzieningen-aan~bfcc7f395/
06-11-2026, 12:04 door Anoniem
Door Anoniem: Ik heb in 2017 letterlijk dit scenario uitgewerkt voor awareness doeleinden. Mijn scenario speelde zich af in de gezondheidszorg maar was verder identiek.

Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

Het advies van de CISA e.a. is correct, niks mis mee, echter het zal in de praktijk niet gaan werken. Om dit te realiseren moet je een OT/IOT security club optuigen, vergelijkbaar met een ICT security club.
Daar is geen budget voor, de expertise is nauwelijks beschikbaar op de markt en de organisaties hebben geen idee waar zo'n club opgehangen moet worden.

Totdat T security, de security van alle Technologie in een organisatie, een normaal onderdeel van Governance is geworden en dus op C-level vertegenwoordigd is, blijven we deze ellende houden.

En voor de mensen die suggereren dat de ICT security club er dan maar een taak bij moet krijgen: helaas.
OT/IOT verschilt op structurele wijze van ICT. Andere aanvalsoppervlakken, andere aanvalsmethoden, andere hardening, andere standaarden maar bovenal volkomen andere technologie: RTOS, FPGA, PLC, Modbus, ICS etc, etc.

Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen

Wees gerust je bent niet de enige in deze en het betekent niets anders dan dat al die degene die zoveel commentaar hebben en zo hard moeten lachen en je belachelijk moeten maken niet meer dan 2 hersencellen hebben en de situaties totaal niet kunnen overzien.

Ze hebben een trucje geleerd maar zullen nooit verder komen dan dat trucje en verstoppen zich op deze manier achter hun onkunde en helaas zijn er teveel van dit soort figuren in de ICT.

Maar 1 ding is zeker, ze gaan gewoon een keer keihard op hun bek en dan zijn wij degene die hard kunnen en mogen lachen.
06-11-2026, 12:24 door Anoniem
Man man man. Dat serieus dit nog een waarschuwing moet zijn. Voordat AI bestond, waren dit basis beveiligings regels. Men moet eerst voelen voordat ze wakker worden (wanneer het te laat is). Ongelooflijk dat de FBI notabene nog voor zoiets moet waarschuwen in een tijd dat we te maken hebben met geavanceerde hack aanvallen. Ik dacht altijd dat ik zowat alle WTF dingen gezien heb in mijn IT carrière, maar tegenwoordig heb ik elke dag meerdere WTF momenten per dag bij het lezen hoe ver we nog achter lopen met basis regels in deze tijd.
06-11-2026, 12:31 door Anoniem
Door Briolet:
Door Anoniem: Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

De leidinggevenden hebben het nooit zo met veiligheid. Ik ken een vergelijkbaar geval op een heel ander gebied.

Een kennis die monteur van bij een koekjesfabriek is overgeplaatst naar een Belgische afdeling. Volgens de leiding bestede hij veel te veel tijd aan het vetvrij houden van de filtersystemen. Nog geen jaar later is de gehele fabriek afgebrand omdat het vuur heel snel onbeheersbaar werd.
Het blijft natuurlijk speculeren of het goed vetvrij houden van de machines geholpen zou hebben. Nu was er echter veel meer brandstof beschikbaar voor het vuur.
Zo is ook ooit het Londonse metrostations Kings Cross in vlammen opgegaan (met veel slachtoffers) vanwege vet/vuil ophoping onder de houten roltrappen. En dat werd een keer te heet.
06-11-2026, 12:57 door Anoniem
Door Briolet:
Door Anoniem: Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

De leidinggevenden hebben het nooit zo met veiligheid. Ik ken een vergelijkbaar geval op een heel ander gebied.

Een kennis die monteur van bij een koekjesfabriek is overgeplaatst naar een Belgische afdeling. Volgens de leiding bestede hij veel te veel tijd aan het vetvrij houden van de filtersystemen. Nog geen jaar later is de gehele fabriek afgebrand omdat het vuur heel snel onbeheersbaar werd.
Het blijft natuurlijk speculeren of het goed vetvrij houden van de machines geholpen zou hebben. Nu was er echter veel meer brandstof beschikbaar voor het vuur.
Is helemaal waar. Als beveiliger rapporten geschreven over een zwakke beveiliging van een deur waar later jan-de-inbreker binnenkwam, want die zag dat natuurlijk ook. Toen was het opeens wél mogelijk om een SecuBar te plaatsen.
06-11-2026, 13:21 door Anoniem
De meeste van die apparatuur is ook gewoon ontzettend oud, dus is er nooit goed nagedacht over de beveiliging. Ik kan mij nog herinneren dat ik om een firewall vroeg in begin 2000. Mijn directeur keek alsof hij water zag branden! Wat zou dat niet allemaal kosten en wat kon er nou gebeuren! Totdat een heel kantoor onbruikbaar werd omdat iemand had ingebroken, pas toen mocht ik een Microsoft Proxy 2 neerzetten ;-)

Er is sinds die tijd veel veranderd...
06-11-2026, 13:37 door Anoniem
Who is hacking Europe’s supermarket fridges and freezers, and why?

De theorie dat er sprake is van een door de staat gesteunde actor lijkt het meest aannemelijk, mede vanwege de duidelijke psychologische impact op grote bevolkingsgroepen wanneer ze zien dat voedsel uit de schappen wordt gehaald. Er wordt verondersteld dat Noord-Korea achter de Binance-cryptovaluta-roof van vorige week zat, maar in dit geval [van de gehackte koelkasten en vriezers van supermarkten] zijn waarschijnlijk ook hackers met banden met Rusland en China in beeld. Leiders van westerse inlichtingendiensten waarschuwen dat Moskou een sabotagecampagne in Europa voert die vele verschillende vormen aanneemt en de komende maanden waarschijnlijk zal intensiveren.

https://www.theguardian.com/technology/2026/nov/02/europe-supermarket-fridges-freezers-who-hacking-why
06-11-2026, 13:39 door Anoniem
Door Anoniem: Ik heb in 2017 letterlijk dit scenario uitgewerkt voor awareness doeleinden. Mijn scenario speelde zich af in de gezondheidszorg maar was verder identiek.

Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

Mooie presentatie van maken en het conferentiecircuit gaan aflopen.


Het advies van de CISA e.a. is correct, niks mis mee, echter het zal in de praktijk niet gaan werken. Om dit te realiseren moet je een OT/IOT security club optuigen, vergelijkbaar met een ICT security club.
Daar is geen budget voor, de expertise is nauwelijks beschikbaar op de markt en de organisaties hebben geen idee waar zo'n club opgehangen moet worden.

Met dit soort incidenten staat het probleem op de radar en komt er dan wel budget beschikbaar.

Vast ook met een hoop consulting clowns die de wijsheid in pacht hebben na twee dagen googlen (of chatgpt vragen), en iets later een stelletje verkopers van 'OT enhanced firewall modules' , maar goed, dat wordt dan ook wel volwassen.



En voor de mensen die suggereren dat de ICT security club er dan maar een taak bij moet krijgen: helaas.
OT/IOT verschilt op structurele wijze van ICT. Andere aanvalsoppervlakken, andere aanvalsmethoden, andere hardening, andere standaarden maar bovenal volkomen andere technologie: RTOS, FPGA, PLC, Modbus, ICS etc, etc.

Dat is onzin . Dwz, de technologie intern is anders, maar de allereerste basis verdediging is zorgen dat de aanvaller daar totaal niet bij kan komen.
Het klassieke oester model zou al een enorme verbetering zijn vergeleken met hoe deze koel-aanvallen verlopen.

Reguliere IT is ook zelden of nooit op alle plaatsen zodanig ingericht dat een intruder die er tegenaan kan praten niet verder komt , en berust typisch ook op een buiten-perimeter voor een heel groot deel.

En daar kan 'gewone IT' prima mee uit de voeten - 3rd party vendor support access is een bekend model, en doen we niet meer met een eigen modempje of 5G kaart voor de koelkasten.
06-11-2026, 13:55 door Anoniem
Lol altijd maar die Russen...
06-11-2026, 14:11 door Anoniem
Door Briolet:
Door Anoniem: Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

De leidinggevenden hebben het nooit zo met veiligheid. Ik ken een vergelijkbaar geval op een heel ander gebied.

Een kennis die monteur van bij een koekjesfabriek is overgeplaatst naar een Belgische afdeling. Volgens de leiding bestede hij veel te veel tijd aan het vetvrij houden van de filtersystemen. Nog geen jaar later is de gehele fabriek afgebrand omdat het vuur heel snel onbeheersbaar werd.

Beetje raar verhaal - of dus fabriek met een ongestructureerd proces.

Normaal verwacht je dat dit type noodzakelijk onderhoud/inspectie op een schema gaat , en niet op "de monteur doet wat ie nodig vindt wanneer ie het nodig vindt" .

Op bedrijfs/publieks locaties hangt op de WCs bijvoorbeeld een aftekenlijst waar zoveel keer per dag de schoonmaker aftekent daar geweest te zijn.
Daar is dan een werkinstructie (/offerte vraag) voor om alle toiletten 3x (of whatever) per dag langs te gaan en schoon te maken.
In horeca moet een goede keuken ook een kleur/nummer systeem hebben voor het labelen (vers) ingredienten, wanneer is het gemaakt/gekocht , en gestructureerd gebruiken (of weggoooien) als het over tijd gaat.

Dan zou je verwachten dat iets als een industriele bakkerij (cq koekjesfabriek) ook een inspectie/vervang schema heeft voor vetfilters, en daar niet de natte vinger van een monteur (of management "dat kan wel minder vaak") voor gebruikt.

Maar goed - het kan natuurlijk dat er op sommige plaatsen meer 'seat of the pants' gewerkt wordt.
06-11-2026, 14:33 door Anoniem
Door Anoniem: De meeste van die apparatuur is ook gewoon ontzettend oud, dus is er nooit goed nagedacht over de beveiliging. Ik kan mij nog herinneren dat ik om een firewall vroeg in begin 2000. Mijn directeur keek alsof hij water zag branden! Wat zou dat niet allemaal kosten en wat kon er nou gebeuren! Totdat een heel kantoor onbruikbaar werd omdat iemand had ingebroken, pas toen mocht ik een Microsoft Proxy 2 neerzetten ;-)

Er is sinds die tijd veel veranderd...

Ja, wat dacht je van productiemachines met pc's er aan gekoppeld of laboratoriumapparatuur met een pc er aan gekoppeld.
Die zijn aangeschaft met een ander budget, een andere afdeling gaat hierover en niet de IT afdeling.
Die zijn vaak helemaal (nog) niet bezig met security maatregelen.
06-11-2026, 14:43 door Anoniem
Door Anoniem: Ik heb in 2017 letterlijk dit scenario uitgewerkt voor awareness doeleinden. Mijn scenario speelde zich af in de gezondheidszorg maar was verder identiek.

Had ik het maar nooit gedaan. Ik werd uitgelachen, belachelijk gemaakt. Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen.

Het advies van de CISA e.a. is correct, niks mis mee, echter het zal in de praktijk niet gaan werken. Om dit te realiseren moet je een OT/IOT security club optuigen, vergelijkbaar met een ICT security club.
Daar is geen budget voor, de expertise is nauwelijks beschikbaar op de markt en de organisaties hebben geen idee waar zo'n club opgehangen moet worden.

Totdat T security, de security van alle Technologie in een organisatie, een normaal onderdeel van Governance is geworden en dus op C-level vertegenwoordigd is, blijven we deze ellende houden.

En voor de mensen die suggereren dat de ICT security club er dan maar een taak bij moet krijgen: helaas.
OT/IOT verschilt op structurele wijze van ICT. Andere aanvalsoppervlakken, andere aanvalsmethoden, andere hardening, andere standaarden maar bovenal volkomen andere technologie: RTOS, FPGA, PLC, Modbus, ICS etc, etc.


Dit klinkt me angstwekkend bekend in de oren... Alleen was het in mijn geval amper 6 maanden geleden en naar aanleiding van het documenteren van risico's in het kader van NIS2.
De lachers bij OT beheer hullen zich nu vooral in stilzwijgen en trachten zo veel mogelijk onder de radar te blijven. Vooral de opmerking van verleden week in een meeting "Wil je mijn andere concrete scenario's horen waar jullie best rekening mee houden voor 01/01/27?" zorgde voor extra grijze haren, grimassen en ijzingwekkende stilte.
06-11-2026, 14:59 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Welke verzekering gaat dat ooit dekken op die manier.
Zijn we met zijn allen krankzinnig geworden of zo.
06-11-2026, 16:09 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Waarom verzin je dat ?


Welke verzekering gaat dat ooit dekken op die manier.
Zijn we met zijn allen krankzinnig geworden of zo.

natuurlijk niet, maar dat heb je met dat soort van horen zeggen koffie automaat verhalen , en medior ITers die het verhaal half snappen.

Je kunt er redelijk vanuit gaan dat eisen vanuit verzekering neerkomen op "dingen die schade kunnen opleveren als ze uitvallen moeten continu bewaakt worden, anders geen dekking" .
Dat geldt logischerwijs voor alarm/brandmeld systemen die naar een meldkamer moeten gaan .

Voor dingen als koeling (of wie weet, pompen in de kelder) geldt zoiets dan ook, tenminste, als je wilt dat de verzekering schade bij uitval dekt - als dat tijdig ontdekt wordt is de schade een stuk kleiner, en dus vereist de polis dat je het tijdig genoeg kunt merken en de schade gaan beperken.

HOE je die "continu bewaking" inricht - gaat zo'n polis niet over . Hooguit 'volgens normen van de branche' . In extreme gevallen (musea,banken) zullen er misschien ook beschikbaarheids garanties verplicht zijn van zo'n systeem. (dubbele verbindingen, bewaking van connectie etc etc )

Dan is alleen het probleem dat in de OT/HVAC/koel branche de manier van koppelen totaal niet veilig genoeg is voor wat nu nodig is als je aan een open netwerk gaat hangen. DAT moet beter , en dat blijkt op de harde manier.
06-11-2026, 16:19 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Ben je nu echt in de veronderstelling dat een willekeurige assurantiemaatschappij dergelijke blatante onzin als verzekeringsvoorwaarde stelt? Kom toch Joh!
06-11-2026, 16:19 door Anoniem
NCTV: nationale veiligheid in gevaar door slechte cyberveiligheid De nationale veiligheid wordt bedreigd doordat organisaties en bedrijven in Nederland zich niet goed genoeg beschermen tegen de digitale dreigingen van landen en cybercriminelen. Dat zegt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Die slechte weerbaarheid vergroot de kans op maatschappij ontwrichtende spionage, datadiefstal, sabotage en uitval van digitale processen.

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5663524/nctv-slechte-weerbaarheid-tegen-cyberdreiging-ernstig-risico-voor
06-11-2026, 19:03 door Anoniem
Door Anoniem: NCTV: nationale veiligheid in gevaar door slechte cyberveiligheid De nationale veiligheid wordt bedreigd doordat organisaties en bedrijven in Nederland zich niet goed genoeg beschermen tegen de digitale dreigingen van landen en cybercriminelen. Dat zegt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Die slechte weerbaarheid vergroot de kans op maatschappij ontwrichtende spionage, datadiefstal, sabotage en uitval van digitale processen.

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5663524/nctv-slechte-weerbaarheid-tegen-cyberdreiging-ernstig-risico-voor

Ik zal de headline even aanpassen naar de werkelijkheid:

nationale veiligheid in gevaar door absurd slecht management.

Ik dank God elke dag op mn blote knieën dat ik dat niet meer mee hoef te maken.
06-11-2026, 19:40 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Waarom verzin je dat ?

Assuratie etc en internet staat zo letterlijk in de uiteg van de vorige reagurder, en combineer dat met de hacks van de koelkasten op dit moment.
Geen verzinsel, maar blijkbaar realiiteit.
Hoe pijnlijk dat ook is.



Welke verzekering gaat dat ooit dekken op die manier.
Zijn we met zijn allen krankzinnig geworden of zo.

natuurlijk niet, maar dat heb je met dat soort van horen zeggen koffie automaat verhalen , en medior ITers die het verhaal half snappen.

Je kunt er redelijk vanuit gaan dat eisen vanuit verzekering neerkomen op "dingen die schade kunnen opleveren als ze uitvallen moeten continu bewaakt worden, anders geen dekking" .
Dat geldt logischerwijs voor alarm/brandmeld systemen die naar een meldkamer moeten gaan .

Voor dingen als koeling (of wie weet, pompen in de kelder) geldt zoiets dan ook, tenminste, als je wilt dat de verzekering schade bij uitval dekt - als dat tijdig ontdekt wordt is de schade een stuk kleiner, en dus vereist de polis dat je het tijdig genoeg kunt merken en de schade gaan beperken.

HOE je die "continu bewaking" inricht - gaat zo'n polis niet over . Hooguit 'volgens normen van de branche' . In extreme gevallen (musea,banken) zullen er misschien ook beschikbaarheids garanties verplicht zijn van zo'n systeem. (dubbele verbindingen, bewaking van connectie etc etc )

Dan is alleen het probleem dat in de OT/HVAC/koel branche de manier van koppelen totaal niet veilig genoeg is voor wat nu nodig is als je aan een open netwerk gaat hangen. DAT moet beter , en dat blijkt op de harde manier.

Helaas zijn het geen "horen zeggen koffie automaat verhalen", maar de werkelijkheid van nu. Zie de koelkast-hacks van de afgelopen weken en de artikelen daarover.

Je (extra?) uitleg ontbrak bij de eerdere reactie(s).
Dat iets logisch is (voor jou en mij), betekent nog niet dat we het weg moeten laten uit een uitleg.
Dat veroorzaakt juist verwarring. (i.e. Gebouwbeheer en koelstasten aan "het internet" hangen.)
Details doen er toe.


Dat het nu zeer slecht geregeld is, blijkt uit de schade die geleden wordt, en (hopelijk) niet of niet helmaal gedekt wordt door hun verzekering.
Onkunde of deinterese hoort geen excuus te zijn.
Laat ze het maar proberen te verhalen op de fabrikanten.
06-11-2026, 19:42 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Ben je nu echt in de veronderstelling dat een willekeurige assurantiemaatschappij dergelijke blatante onzin als verzekeringsvoorwaarde stelt? Kom toch Joh!

Dat zeg ik niet. Dat zei de vorige reaguurder met zoveel worden (oa. door zijn generieke uitspraak zonder details).
06-11-2026, 22:59 door Briolet
Door Anoniem: …Dan zou je verwachten dat iets als een industriele bakkerij (cq koekjesfabriek) ook een inspectie/vervang schema heeft voor vetfilters, en daar niet de natte vinger van een monteur (of management "dat kan wel minder vaak") voor gebruikt.

Maar goed - het kan natuurlijk dat er op sommige plaatsen meer 'seat of the pants' gewerkt wordt.

Dat schema zal er misschien ook geweest zijn, maar hij dat de 10 jaar ervoor op een tweetal Nederlandse vestigingen van dat bedrijf gewerkt en daar zal het waarschijnlijk wel in het schema gestaan hebben. Ik kan me alleen herinneren dat hij een keer geklaagd heeft dat hij de opdracht kreeg om van dat filter af te blijven en hij het er niet mee eens was. En dat was ruim voor de brand. België heeft echter een andere werkcultuur en daar horen werknemers geen commentaar op de beslissingen van de baas te hebben. Hem kennende zal dat ook gebotst hebben. (:
06-11-2026, 23:05 door Briolet
In elk geval leert dit incident dat je niet alles via het internet beschikbaar moet maken. Alleen dat wat strikt noodzakelijk is. Dus een monitor functie kan, maar de ontdooi functie op afstand activeren is overbodig.

Om een vriezer te ontdooien moet je hem eerst fysiek leeg maken. Dus dan staat er al iemand naast als de functie geactiveerd kan worden. Maar ook een knop blijft tricky, want wat als een klant die knop gaat indrukken. Je zult zo'n knop dan wel goed achter een paneel moeten wegwerken.
07-11-2026, 00:25 door Anoniem
Door Briolet: In elk geval leert dit incident dat je niet alles via het internet beschikbaar moet maken. Alleen dat wat strikt noodzakelijk is. Dus een monitor functie kan, maar de ontdooi functie op afstand activeren is overbodig.

Om een vriezer te ontdooien moet je hem eerst fysiek leeg maken. Dus dan staat er al iemand naast als de functie geactiveerd kan worden. Maar ook een knop blijft tricky, want wat als een klant die knop gaat indrukken. Je zult zo'n knop dan wel goed achter een paneel moeten wegwerken.

Ik heb meer een 'datacenter' beeld (magazijnen vol met koelers) dan alleen die dingen waar de klanten in de supermarkt de bevroren pizza uithalen .

Dan kan ik me wel voorstellen dat de ene ploeg gestuurd word om koeler C13-2 leeg te halen, "beheercentrum" 'm later op ontdooien zet, en een tijdje later een schoonmaak ploeg schoonmaakt.
07-11-2026, 00:39 door Anoniem
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem:
Door Anoniem: Kijk, dat een koelsysteem een melding moet kunnen geven wanneer er iets mis is, begrijp ik. Maar waarom zou je de temperatuur en dergelijke ook allemaal op afstand willen kunnen regelen?!

Volgens mij zou een losse melder die alleen de temperatuur van het koelsysteem meet en een waarschuwing geeft wanneer er iets niet goed is, voldoende moeten zijn. Op afstand regelen hoeft wat mij betreft helemaal niet.

We worden als maatschappij steeds luier gemaakt door dit soort technologie. Het lijkt wel alsof we steeds minder zelf hoeven na te denken.

En zoals Anoniem hierboven ook meldt "Ik zag overal problemen en moest vooral niet zo moeilijk doen." want ja "het gaat al jaren goed....."

Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Ik ga daar ook niet dieper meer op in. Het gaat toch het ene oor in en het andere uit. Helemaal geen zin meer in.
Lees de betreffende reacties maar in de andere (nieuws) topics.

Wacht even...

Dus assurantie (en bestrijding of voorkoming van calamiteiten) vereist dat gebouwbeheer systemen open en bloot (met bv alleen een standaard wachtwoord) aan het publieke internet hangen zodat jan en alleman erbij kan om er ongein mee uit te halen?

Waarom verzin je dat ?

Assuratie etc en internet staat zo letterlijk in de uiteg van de vorige reagurder, en combineer dat met de hacks van de koelkasten op dit moment.
Geen verzinsel, maar blijkbaar realiiteit.
Hoe pijnlijk dat ook is.

je moet dat soort halve zinnen (niet van mij afkomstig, btw ) niet als een autist lezen als zou het betekenen dat iets verplicht op deze manier ontsloten moet worden.



Welke verzekering gaat dat ooit dekken op die manier.
Zijn we met zijn allen krankzinnig geworden of zo.

natuurlijk niet, maar dat heb je met dat soort van horen zeggen koffie automaat verhalen , en medior ITers die het verhaal half snappen.

Je kunt er redelijk vanuit gaan dat eisen vanuit verzekering neerkomen op "dingen die schade kunnen opleveren als ze uitvallen moeten continu bewaakt worden, anders geen dekking" .
Dat geldt logischerwijs voor alarm/brandmeld systemen die naar een meldkamer moeten gaan .

Voor dingen als koeling (of wie weet, pompen in de kelder) geldt zoiets dan ook, tenminste, als je wilt dat de verzekering schade bij uitval dekt - als dat tijdig ontdekt wordt is de schade een stuk kleiner, en dus vereist de polis dat je het tijdig genoeg kunt merken en de schade gaan beperken.

HOE je die "continu bewaking" inricht - gaat zo'n polis niet over . Hooguit 'volgens normen van de branche' . In extreme gevallen (musea,banken) zullen er misschien ook beschikbaarheids garanties verplicht zijn van zo'n systeem. (dubbele verbindingen, bewaking van connectie etc etc )

Dan is alleen het probleem dat in de OT/HVAC/koel branche de manier van koppelen totaal niet veilig genoeg is voor wat nu nodig is als je aan een open netwerk gaat hangen. DAT moet beter , en dat blijkt op de harde manier.

Helaas zijn het geen "horen zeggen koffie automaat verhalen", maar de werkelijkheid van nu. Zie de koelkast-hacks van de afgelopen weken en de artikelen daarover.

De koelkast hacks zijn werkelijk - maar de interpretatie dat hun hackbaarheid/exposure volgt uit een vermeende assurantieverplichting is waanzin.


Je (extra?) uitleg ontbrak bij de eerdere reactie(s).

Ik was niet degene die de assurantieverplichting inbracht.
En zeker niet degene die dat interpreteerde als "ze moeten open aan internet hangen".


Dat iets logisch is (voor jou en mij), betekent nog niet dat we het weg moeten laten uit een uitleg.
Dat veroorzaakt juist verwarring. (i.e. Gebouwbeheer en koelstasten aan "het internet" hangen.)
Details doen er toe.

Men moet ook wel een beetje begrijpend kunnen lezen.


Dat het nu zeer slecht geregeld is, blijkt uit de schade die geleden wordt, en (hopelijk) niet of niet helmaal gedekt wordt door hun verzekering.

Dekking van de hack-schade zal gewoon afhangen van polisvoorwaarden , en eventueel wetgeving.
Ook die evolueren met het risico landschap .
Als het een oudere polis is, best kans dat de verzekering gewoon moet lappen , wanneer die te weinig voorwaarden heeft gesteld.


Onkunde of deinterese hoort geen excuus te zijn.
Dat is het voor schadedekking nooit. Dat is gewoon voldoen aan normen die in de polis gespecificeerd staan, of eventueel "in de branche noodzakelijk geacht" .
In de fysieke wereld is dat sterren tellen op de sloten.


Laat ze het maar proberen te verhalen op de fabrikanten.

Bijna zeker kansloos. _gevolg_ schade is vrijwel nooit verhaalbaar.
07-11-2026, 13:07 door Anoniem
Door Anoniem: Neen. Het is hier in andere onderwerpen die over hetzelfde gaan nu al zo vaak gemeld: Een Gebouwbeheer Systeem MOET bereikbaar zijn vanaf het internet. Niet allen voor calamiteiten maar vaak vereist de assurantie het ook!
Dan hoop ik dat de assurantie ook eist dat het niet voor al die ruim 6 miljard mensen met toegang tot het internet bereikbaar is maar uitsluitend voor degenen die die toegang nodig hebben. Via een VPN bijvoorbeeld. Zodat zelfs als op het koelsysteem met "admin" en "12345" ingelogd kan worden, of als dat beter is ingesteld maar er een andere kwetsbaarheid in zo'n systeem zit, dat toch onbereikbaar is voor wie daar niets te zoeken heeft.
07-11-2026, 13:53 door Anoniem
Door Anoniem: Who is hacking Europe’s supermarket fridges and freezers, and why?

De theorie dat er sprake is van een door de staat gesteunde actor lijkt het meest aannemelijk, mede vanwege de duidelijke psychologische impact op grote bevolkingsgroepen wanneer ze zien dat voedsel uit de schappen wordt gehaald. Er wordt verondersteld dat Noord-Korea achter de Binance-cryptovaluta-roof van vorige week zat, maar in dit geval [van de gehackte koelkasten en vriezers van supermarkten] zijn waarschijnlijk ook hackers met banden met Rusland en China in beeld. Leiders van westerse inlichtingendiensten waarschuwen dat Moskou een sabotagecampagne in Europa voert die vele verschillende vormen aanneemt en de komende maanden waarschijnlijk zal intensiveren.

https://www.theguardian.com/technology/2026/nov/02/europe-supermarket-fridges-freezers-who-hacking-why

Zodra in een land waar verkiezingen aanstaande zijn, en ook nog eens grote problemen door burgers ervaren worden -van die problemen waar de politiek niets aan lijkt (te kunnen) doen- als die gepaard gaan met dergelijke incidenten, zou er een kern van waarheid in de attributie kunnen zitten mbt koelsystemenhackers, maar zeker ben je natuurlijk nooit.

Met oorlogen wordt er al snel wat geroepen om er politiek garen omheen te kunnen spinnen, en niet alleen geroepen, het gebeurt ook echt. Maar wie het gedaan heeft, blijft soms heel lang onduidelijk, of wordt weggemoffeld in de vergetelheid.

Wat voor 2010 onder de noemr storing van enkele uren het persberichtencircuit inging, daar kon je na 2010 niet meer zo gemakkelijk mee aan komen, zeker niet als de schade iets groter was dan die van een paar huishoudens die de inhoud van hun vriezer op ingelaste buurtbarbecque hadden opgegeten.
07-11-2026, 14:36 door Anoniem
Tevens wordt gepleit om een apart virtual local area network (VLAN) voor OT (operational technology)-systemen te maken

Dit gaat natuurlijk over de VS, en de waarschuwing van de FBI voor " Europese toestanden in de VS" maar het klassieke model om OT volledig geïsoleerd in een eigen VLAN te zetten kan ook ergens in de distributie en bevoorradingsketen vast komen te zitten.

Zoals bij AH hack (en wat daar wel/niet over naar buiten wordt gebracht): er blijft afhankelijkheid van data-uitwisseling. Via een koelsysteem of ESL--systeem dat een verbinding heeft met de centrale IT-cloud, kan het (bonus)prijzen bij de kassa's en de voorraadanalyses in het distributiecentrum verstoren.

Zou best kunnen dat de netwerkinfrastructuur in winkels en distributiecentra lopen via dezelfde IoT-signalen (zoals temperatuursensoren van koelingen en ESL-gateways) en via dezelfde fysieke netwerkswitches of zelfs wifi-toegangspunten

En het probleem met de derde partijen die verbonden zijn aan het netwerk, leveranciers van koelinstallaties bijvoorbeeld, zoals die Deense Danfoss met dat zogenaamde probleem dat al zeker twee jaar bekend was, en de gewone winkelautomatisering, die eisen vaak remote access voor onderhoud en monitoring.

Het is maar net hoe de keten in het verleden aan elkaar gehangen is, of een snelle oplossing eigenlijk wel mogelijk is.
07-11-2026, 20:20 door Anoniem
Door Anoniem:

Het is maar net hoe de keten in het verleden aan elkaar gehangen is, of een snelle oplossing eigenlijk wel mogelijk is.

Dat denk ik niet, in elk geval niet met behoud van functionaliteit .
Snel tijdelijk afkoppelen, of een patch en ander password op gooien zal met wat druk nog wel lukken.

Dingen inrichten/inregelen kost altijd tijd (en geld) , en de reden dat het tot nu toe niet goed genoeg gedaan was, is natuurlijk dat de faciliteiten of de kennis er niet voor waren .
En om van "eigen modempje" naar een nette third-party access infrastructuur te gaan is een enorme stap waar meestal de klant organisatie niet klaar voor is.
En - met een beetje pech - die beherende leveranciers OOK NIET .

Je hoop dat de leverancier een paar 'aansluitmodellen' heeft voor remote monitoring klanten, maar als "je" (/we, klanten, maatschappij) echt pech hebben is er bij zo'n "externe beheerder" ook niks geregeld voor een betere manier van connectiviteit dan zo'n open modem.
08-11-2026, 13:09 door Anoniem
Door Anoniem: wie het gedaan heeft, blijft soms heel lang onduidelijk, of wordt weggemoffeld in de vergetelheid.

In een oorlog sneuvelt de waarheid als eerste.
08-11-2026, 17:54 door Anoniem
Het probleem is niet dat koelsystemen aan het internet hangen voor de verzekering.

Het gaat er om dat het niet genoeg, of juist te duur wordt bevonden om die systemen door kundig technisch personeel te laten controleren. Dat wordt wegbezuinigd in kader van winstmaximalisatie en dan wordt de spoeling gewoon erg dun. Om nog enigszins aan de eisen van controle te voldoen wordt internet als halfbakken oplossing naar voren geschoven. Zelfde voor een gebouwbeheersysteem en wat je nog meer kunt verzinnen. Het is opportunisme, soms gedrenkt in argumenten als personeelstekort, die maken dat de overspanning iets te groot wordt waardoor nota bene de FBI moet gaan waarschuwen.
En dan weet je gewoon dat je te ver bent doorgeschoten met steeds maar meer spullen aan het internet hangen.
Niet meer doen dus. Verzin een betere oplossing.
Reageren
Ondersteunde bbcodes
Bold: [b]bold text[/b]
Italic: [i]italic text[/i]
Underline: [u]underlined text[/u]
Quote: [quote]quoted text[/quote]
URL: [url]https://www.security.nl[/url]
Config: [config]config text[/config]
Code: [code]code text[/code]

Je bent niet en reageert "Anoniem". Dit betekent dat Security.NL geen accountgegevens (e-mailadres en alias) opslaat voor deze reactie. Je reactie wordt niet direct geplaatst maar eerst gemodereerd. Als je nog geen account hebt kun je hier direct een account aanmaken. Wanneer je Anoniem reageert moet je altijd een captchacode opgeven.